Ida

idaFilm o tym, że Polacy mordowali Żydów, by przejąć ich mienie i domy, a następnie – już po wojnie – bojąc się, że te materialne zdobycze mogą zostać utracone (sic!) pamięć o tej strasznej zbrodni została wyparta ze zbiorowej świadomości Polaków. Na szczęście, dzięki takim reżyserom jak Pawlikowski możemy uczciwie splunąć sobie w swoje lustrzane odbicie, bo przecież obozy koncentracyjne także były polskie…

Zakłamywanie historii odbywa się po II wojnie światowej przynajmniej dwutorowo. Po pierwsze, systematycznie wypiera się lub też całkowicie już wyparto fakt, że Hitler był Austriakiem i stał na czele narodu niemieckiego. Otóż Hitler był – wedle dominujących współcześnie narracji – nazistą. Stworzył ów Hitler plemię hitlerowców, które przejęło władzę w Niemczech w latach 30. XX wieku, a następnie doprowadziło do wybuchu II wojny światowej. Prawdziwi Niemcy nie mieli nawet pojęcia o Akcji T4, czy obozach koncentracyjnych, a gdyby o tym wiedzieli, nigdy nie pozostaliby obojętni. Co więcej, dzięki silnemu ruchowi oporu w samych Niemczech, a także niemieckim szpiegom, którzy z poświęceniem własnego życia wydawali tajne plany operacji na wschodzie, ZSRR nigdy nie wygrałby w Wielkiej Wojny Ojczyźnianej.

hitWystarczy przejść się po warszawskiej Woli, by natrafić na rozsiane gdzieniegdzie pomniki pamięci i poczytać o rozstrzeliwujących ludność cywilną hitlerowcach. Również mainstreamowa literatura nie pozostaje w tej kwestii obojętna. Ken Follett, w skądinąd wartko napisanej Trylogii Stulecie (na którą składają się powieści: „Upadek gigantów”, „Zima świata” i „Krawędź wieczności”) odmalowuje niezwykle pozytywny obraz narodu niemieckiego ciemiężonego przez nazistów (w wątkach niemieckich powieści) a ludzkie ich poświęcenie w wykradaniu planów inwazji na ZSRR i przekazywaniu Rosjanom jest bohaterskim wyczynem w walce z nazistowskim okupantem (sic!).

Drugi tor wiedzie swój początek od książki Tomasza Grossa „Sąsiedzi. Historia zagłady żydowskiego miasteczka”, która „przebojem” wdarła się na salony oświeconego świata. Tutaj drugowojenne akcenty zostały rozłożone jeszcze inaczej. Oto Polacy pod okupacją niemiecką mordowali Żydów. W istocie II wojna światowa stała się tylko katalizatorem głęboko skrywanej nienawiści do Żydów.

Chciałbym tutaj napisać, że oczywiście rozumiem i zdaję sobie sprawę, że w okresie II wojny światowej zdarzały się różne dramaty, że wśród niezliczonych przypadków pomocy Żydom, zdarzali się ludzie nikczemni, którzy dopuszczali się czynów niegodnych. Jednak problem w tym, że cechą stanowiącą o sile tej narracji jest odwołanie się do głęboko zakorzenionego w polskości rzekomego antysemityzmu. Oto cytat z opisu książki Stefana Zgliczyńskiego pt. „Jak Polacy Niemcom Żydów pomagać mordowali”, wydanej w 2013 roku:

„Mit Polski Niewinnej jest powielany od dziesięcioleci, wyrastają na nim kolejne pokolenia Polaków. Jan Tomasz Gross dotknął swoimi książkami zaledwie czubka góry – za co mu chwała. Z kolei prace zawodowych badaczy Zagłady, które obnażają polskie w niej wspólnictwo, nie są niestety znane szerszej publiczności. Szkoda, bo wywracają do góry nogami społeczną historię Polski – II RP, okupacji, PRL aż do dziś. W tym kontekście pojawia się książka Stefana Zgliczyńskiego, nie obciążona balastem prac naukowych, zaadresowana szczęśliwie – podobnie jak dzieła Grossa – do szerokiej publiki. Oby ta publika zdołała kiedyś przyjąć do wiadomości, że Polacy masowo donosili na żydowskich sąsiadów (tak, tak, to nie były pojedyncze zatrute jabłka), szantażowali, wymuszali haracze, mordowali. Cierpimy na niedostatek wiedzy i refleksji nad tym, co Polska i Polacy wyrządzili Żydom czy Polakom żydowskiego pochodzenia (odwieczny kłopot z definicją). Nie dlatego, że wiedza ta jest niedostępna, lecz dlatego że większość się przed nią broni. Może książki takie, jak mocna i poruszająca praca Zgliczyńskiego przyczynią się kiedyś w końcu do głębokiej zmiany? A może nie? Możliwe, że mit Polski Niewinnej jest nie do wykorzenienia. Ale próbować trzeba – i ta książka jest taką właśnie ważną, odważną i ambitną próbą – Artur Domosławski”.

Nie chodzi tu bynajmniej o przyznanie się do winy. Tutaj chodzi o zrewidowanie historii Polski, proszę zwrócić uwagę, cyt. „Polacy masowo donosili na żydowskich sąsiadów (tak, tak, to nie były pojedyncze zatrute jabłka)”, pisze Domosławski, a jednocześnie konstatuje, cyt. „Możliwe, że mit Polski Niewinnej jest nie do wykorzenienia. Ale próbować trzeba – i ta książka jest taką właśnie ważną, odważną i ambitną próbą”. Chodzi tu zatem nie tyle o uznanie incydentalnych win, ale w ogóle o przyznanie się do głęboko skrywanego, podłego antysemityzmu, który płynie rzekomo w Polskich żyłach od stuleci.

Jest to przy tym narracja jednostronna – ideologicznie nie pozostawiająca złudzeń – z jednej strony mamy żydowskie ofiary z drugiej zaś polskich oprawców, którzy „rwali” się do pomocy nazistom.

id2

I w tym miejscu zjawia się Paweł Pawlikowski z filmem „Ida”, wpisując go w tę drugą narrację. Polacy zostają przedstawieni jak „zapyziałe buraki-cebulaki”, dojrzewające gdzieś na pograniczu cywilizowanego świata, które nie tyle z lęku przed Niemcami, ile raczej z chęci przejęcia żydowskiego majątku w czasie II wojny światowej zamordowali ukrywaną w lesie żydowską rodzinę. Tytułowa bohaterka dowie się o miejscu mordu dopiero, gdy zgodzi się podpisać „papiery”, że zrzeka się rodzinnego majątku. W tej narracji nie ma miejscu na szarości i niedopowiedzenia – jest ideologicznie czarnobiała. Są źli Polacy i dobrzy, niewinni Żydzi, którzy w powojennej Polsce muszą „z tym żyć”.

„Ida” jest jednak filmem po prostu kiepskim, nieumiejętnie zrobionym. Zdjęcia i strona wizualna to nie wszystko. Historia jest źle opowiedziana – w połowie miałem ochotę wyłączyć. Bo ideologiczny bełkot bierze górę nad warsztatem, zwyczajnie ciężko się to ogląda. Doprawy niezrozumiałe jest dla mnie pełne zachwytu odbieranie filmu za granicą i donoszenie o milionowej widowni bodaj we Francji. Natomiast epatowanie scenami w rodzaju – zdenerwowana bohaterka pali lub zdenerwowana bohaterka pije osiąga w filmie Pawlikowskiego punkt zenitalny.

Słowem końcowego komentarza. Chciałbym doczekać kiedyś filmu, który o niewątpliwie trudnej relacji polsko-żydowskiej opowie unikając tandetnego ideologicznego bełkotu, przypominającego przeciąganie liny. Czekam na film, który opowie o tej trudnej relacji zachowując przynajmniej elementarny szacunek dla historii.

Na koniec cytat z Bolesława Prusa (jeden z wielu):

“Stosunek niektórych grup żydowskich do Polaków jest nie tylko niegodziwy, ale wprost – nieprzyzwoity. Prawie w tej samej chwili, kiedy liberałowie żydowscy drwiącym tonem w imię rycerskości żądają od Polaków, aby głosowali za zupełnym równouprawnieniem Żydów w radach miejskich, w tej samej chwili “litwacy” odgrywają rolę rusyfikatorów u nas, nawet obrażają nas, a Żydzi poznańscy wręcz głoszą, że zawsze walczyli przeciw Polakom w interesie Niemców (…). No i naturalnie upominają się o łapówkę. Dla zupełności tego ohydnego obrazu niektóre partie czy grupy Żydów nie cofają się przed pogróżkami, a nawet czynami. Polskim sklepom kooperatywnym Żydzi nie chcą wynajmować mieszkań w swoich domach; młynarze-Żydzi roszczą pretensje wyłącznego prawa dzierżawienia wszystkich młynów w kraju (…) Żydzi prawowierni u nas znają tylko jedną formę uspołecznienia: swoją narodowość; lekceważą zaś prawa jednostki (choćby co do przechodzenia na inne wyznanie, lekceważą sąsiadów i używając łagodnego wyrazu nie tolerują cywilizacji. Takie stanowisko nie ma przyszłości (…)” (B. Prus, “Kroniki”, t. XX).

Juliusz Konczalski

UWAGA: Zabrania się kopiowania/powielania tekstów, ich fragmentów, artykułów i opisów oraz pozostałych treści zawartych na tej stronie bez zgody autora.

Advertisements

One thought on “Ida

  1. Pingback: Fantasmagieria – Podcast 308 – “Przypadkowe arcydzieło” | Polskie Podcasty

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s